Был өйҙә ул хәҙер ҡатыны Сәлимә менән икәүләшеп кенә йәшәп ҡалдылар. Тилбер хужабикә иренән биш йәшкә йәшерәк, ләкин тормош көткәндә ул ғына айырма беленмәй ҙә, шикелле.
Ҡасандыр өй тултырып шаулап, шаярып йөрөгән ике бала: бер ул, бер ҡыҙ ҙа үҫеп етеп, таралып, үҙ ғаиләләрен ҡороп йәшәп яталар. Ғәҙәттә телефон аша хәл-әхеүәл һорашып торалар. Өлкән кешегә ни тағы ни кәрәк? Уларҙың барыһының да имен-һау йәшәп ятыуҙары үҙе бер ҙур шатлыҡ, ә бына шул шатлыҡҡа бөгөн тағы бер шатлыҡ ҡушылып тора бит әле: Мөхәмәтдингә бөгөн март айының тап уртаһында теүәл һикһән йәш тулып тора. Шатланмаҫлыҡмы ни? Күп кеше бындай бейеклеккә барып етә алмай китеп бара. Ә фронтовиктың һигеҙ тиҫтә буйына тере ҡалып йәшәп ятыуы үҙе бер аңлата алмаҫлыҡ мөғжизә!
Был юбилейҙы балалары бер төптән билдәләмәксе булдылар. - Саҡырыуһыҙ барабыҙ, тип бер-бер артлы шылтыраттылар. Мөхәмәтдин тәүҙә ҡаршы ла булғайны, ҡатыны:
- Үҙ балаларыңдың теләктәренә нишләп ҡаршы төшөп тораһың әле! Уларҙы һағынманыңмы ни?, - тип ҡат-ҡат әйтеп торғас, әлбиттә, ризалашты. Хәҙер улар тауыҡ-ҡаҙҙан башҡа бер мал тыуар ҙа көтмәйҙәр, Аллаға шөкөр, итһеҙ, икмәкһеҙ ултырғандары юҡ, ауыл ерендә ни пенсиялар етеп тора әлегә. Шуға күрә уны ихата, аҙбар тирәһендә әллә ни күп эш көтөп тормай, унда-бында ҡар көрәп инһә, иң ҙур тип һаналған эше бөтөп тә ҡуя. Ә һыу соланға уҡ индерелгән, артезиан ҡоҙоҡтоң насосы имен-аман эшләп тора әле.
Тыш – тыш инде, быйылғы март айы әллә ни һыуыҡ та түгел, бейәләй-фәлән кеймәйенсә лә йөрөргә була. Әле бына һалҡынса һауа тәнгә үҙенсә ыңғай ғына тәъҫир итеп тора, көн торошо үҙе көс-хәл индергәндәй тойола. Иртә булғас, ауыл урамынан әлегә үткән-һүткән кеше күренмәй, тик ай ғына һирәк болоттар араһынан йә сығып йә инеп. Ә кеше бит тәбиғәт балаһы, уның менән туранан-тура бәйле. Тик “цивилизация” тип аталған баҫҡысҡа баҫҡандан һуң әҙәм балаһы тәбиғәттән ситләшә бара: ҡуйы урмандар юҡҡа сыға, йәшел хәтфә үләндәрҙе асфальт ҡаплай, күргәне бар - ул асфальт тик юлдарҙа ғына түгел, ә бөтә эрерәк ҡалаларҙың эсен ялмап алып бара. “Тәбиғәтте һалайыҡ”, тип ҡысҡырыусылар күп, үтәлеүе генә хөрт, шул тәбиғәттән үҙенә шәхсән файҙа алған саҡта, кеше уны һаҡлау тураһында онота ла ҡуя. Бына шуныһы ҡыҙғаныс хәл.
Эйе, бар ине шул тәбиғәттең матур ваҡыттары. Мөхәмәтдин малай сағында йәйге йәшеллек бөтә ауыл урамын ҡаплар ине. Йылғалар тулы һыулы, таҙа, балыҡлы, ә ярҙарында үҫкән тал, ерек, башҡа төрлө ҡыуаҡлыҡтар аша сығыуы үҙе бер этлек була торғайны.
Әле нишләптер үткән тормошон күҙаллап тора әле ул бөгөн, бәлки, үҙенә-үҙе отчет биреүе ошолор. Ул аслыҡ башланыр саҡта, йәғни 1920 йылда тыуған бала. Әсәһе Хөсниямал әйтеүе буйынса, бер ҡыҙ, ике ул араһында тере ҡалған берҙән-бер малай – ул ғына. Америка аҙыҡ менән ваҡытында ярҙам итмәһә, һәр ауылда-ҡалала ашханалар ойоштормаһа, ул ил ебәргән аҙыҡ-түлек бүлмәһә тағы әллә күпме кеше һәләк булыр ине, тип әйтә торғайны әсәһе. Шул аслыҡ атаһының да ғүмерен өҙә һуға.
- Граждандар һуғышы бөтөп бер-ике йыл үткәс кенә аслыҡ онотола бирҙе ул саҡта, сөнки ҡан ҡойошло һуғыштың бөтөүе, тыныслыҡтың башланыуы, эшсе-крәҫтиән хөкүмәтенең тырышлығы арҡаһында халыҡтың тамағы туя башлағайны, - тип тағы һөйләр ине әсәһе.
Уйҙарһыҙ йәшәп булмайҙыр ул: талашлы-тартышлы булһа ла колхоздар төҙөлөп, нығынып алды, тормош яйлана башлаған кеүек ине лә бит, тик ҡәһәр һуғыштың башланып китеүе илдең тыныс тормошон ҡырҡа боҙҙо. Уны, ауыл секретарын, бронь менән ҡалдырһалар ҙа ғариза бирә барып теләгенә иреште, һуғыштың икенсе йыл барған йәйендә генә фронтҡа алдылар. Был саҡта Совет армияһы дошманды үҙ өңөнә ҡарай ҡыуа ине инде.
Яраланды, ләкин тере ҡалды. Ҡайтып, өй һалып, өйләнеп балалар үҫтерҙеләр. Ул һәм ҡыҙ үҫеп етеп, үҙ ояларын ҡорҙолар, ҡәҙимгесә йәшәп яталар, шөкөр әле, шуға улар өсөн күңеле тыныс Мөхәмәтдиндең.
Шулай ҙа бер бәләкәс кенә ҡайһы бер хәл эсте көтөрләтә, улы Айҙарҙың өйләнеүенә алтынсы йыл булып китһә лә балалары юҡ, үҙҙәренең был мәсьәләгә иҫтәре китмәй: булыр әле, әлегә байлыҡ йыйып, ҙурыраҡ өй һатып алырға кәрәк, тип һанайҙар. Ә ҡыҙы Мәҙинәлә бер малай үҫә, быйыл беренсе класҡа барырға тейеш. Икенсеһе юҡ әле. Бындай сонтор ғаиләләр менән халыҡ иҫәбен арттырып булмай инде ул, тип уйлай Мөхәмәтдин.
Ярай йәштәрҙең үҙ һуҡмаҡтары, ә бына үҙенә килгәндә һуңғы арала, юғары баҫым кәсәфәтеме икән, әллә ҡартайыу билдәһеме икән, йөрәге йыш ҡына “шаяра” башланы: йә уйламағанда йыш-йыш тибеп алып китә, йә хәлһеҙ генә һуға башлай. Иҫһеҙ ҡолаған саҡтары ла булды. Шундай ваҡытта төрлөһөн уйларға тура килә: был донъяла беҙ ҡунаҡ, ҡунаҡ булыу ҙа ваҡытлыса. Тормош булғас төрлөсә хәлдәр була, берәүҙәр бер-нисә көн йәшәп ҡалалар, кемдер бар кешене ғәжәпкә ҡалдырып йөҙҙө уҙып китә. Донъяның тәрәнерәк серҙәре күп, тик улары тик бер Хоҙай Тәғәләгә генә билдәле инде ул.
Ә һуғыш осорона килгәндә, ҡырҡ өсөнсө йылдың ошондай уҡ йылы торған ҡышҡы айҙарында Мөхәмәтдингә Ленинград блокадаһын ысҡындырып алып ташлау операцияһында ҡатнашырға тура килде. Һалдатты ҡайҙа ташлайҙар, шул урында һуғышырға бурыслы, уға командирҙың бойроғо хужа. Шулай ҙа Ленин исемен йөрөткән ҡаланы дошман ҡулсаһынан азат итеүҙә ҡатнашҡанына әле һаман да ғорурлана Мөхәмәтдин.
Ул саҡ ныҡ иҫтә ҡалған: Совет армияһының ике ай дауамында барған контрһөжүме арҡаһында дошмандың “Төнъяҡ” төркөмө артҡа сигенергә мәжбүр булды, ниһәйәт, 900 көн буйы дауам иткән Ленинград блокадаһы алып ташланды. Шуныһы ҡыуаныс булды: Ленинград фронтының бер-нисә ынтылышында немец-фашистарының был тирәләге төп көстәре таушалды, юҡҡа сыҡты, уларҙың ун ете дивизияһы тар-мар ителде, дошман 200-300 саҡрымға артҡа сигенде. Ленинград һәм Калинин өлкәләре дошмандан таҙартылды. Икенсе ынтылышта Ленинградтың төнъяғында ҡунаҡлаған фин ғәскәрҙәрен Карелия боғаҙында тар-мар итеү бурысы ҡалҡып сыҡты. Уныһы ла планға ярашлы башҡарылды, әлбиттә. Шул ваҡыттағы ябай һалдаттарҙың һәм ленинградсыларҙың ҡыуанысын күрһәгеҙ ине! Тик һәләк булғандар һаман да иҫтән сыҡмай ҙа ҡуя, ҡайһылай итәһең инде. Ә һуғыштан ҡайтҡас ауырыу әсәһен көттө, ҡағылып һуғылып күп йөрөмәне, тилбер холоҡло, уңған Сәлимәне алды, яңынан өй һалды, балалар үҫтерҙеләр. Ҡатынынан уңды Мөхәмәтдин, эшлекле булды, йүгереп йөрөп донъя көттө, ғаилә аҡсаһын һаҡсыл һәм дөрөҫ тотондо, шул арҡала үҙенә күрә хәлле генә йәшәнеләр. Мал тыуарҙан да файҙа алып торҙолар.
Шул саҡ өй ишеген асып:
- Бабай! Һин ҡайҙа? Бындамы? – тип тауыш бирҙе Сәлимә.
- Бында, бында! – Нишләй? Ни булды?
- Бер нәмә лә булманы. Ит һалып мейесте яғып ебәргәйнем, шуға берәй ҡосаҡ ҡоро утын индереп бир әле бер юлы, - тип дауам итте Сәлимә һүҙен, - балалар килеп етеүгә бешә торор ине...
- Ярай, аңланым, - тип яуап ҡайтарҙы Мөхәмәтдин, - хәҙер бер-ике минуттан индерермен.
Ул һарайҙы асып тауыҡ-ҡаҙға ем ташланы ла утын күтәреп өйгә инеп китте.
- Тағы миңә берәй эшең бармы әллә? – тип Мөхәмәтдин ҡатынының күҙенә ҡараны. – Барыбер эшһеҙ йөрөйөм.
- Һиңә бер ниндәй ҙә эш юҡ, ана, бар, телевизорыңды ҡарап тыныс ҡына ултырып тор. Хәҙер балалар ҙа килеп етерҙәр, - тип яуап бирҙе Сәлимә. – бындай ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙар өсөн генә эш күбәйә бит ул...
+11 °С
Облачно
