+30 °С
Болотло
Сәсмә әҫәрҙәр
27 Апрель 2024, 16:00
ШӘҮЛӘ
(Азат ҠОТОШОВ) Хикәйә Көҙ. Киске ҡараңғылыҡта ауыл йорттарының тәҙрәләрендәге уттар ғына бер аҙ яҡтылыҡ нуры һибә. Тынлыҡты боҙоп, тышта ыжғыр ел уйнай. Ара-тирә ауыл эттәре абалап өрә. Күк йөҙөн ҡара болоттар ҡаплаған, көндәр боҙолорға, бөгөн иртән ҡарлы ямғыр яуырға тора. Ер йөҙөндә көҙ үҙенең сираттағы хакимлығын урынлаштырып, үҙ ҡанундарын тәҡдим итмәксе. Һил ҡараңғылыҡта бер шәүлә күренә. Урам осонан нөктә булып ҡына күренгән был шәүлә яҡынайған һайын оҙонайып, кеше һынын хәтерләтә. Аҙымдары ауыр, яй. Ерҙәге япраҡтарҙың ҡыштырлауына, аяғындағы кәлүштең ҡопторлауына, уңлы-һуллы сайҡалып килеүенә ҡарағанда, ул бик айыҡтан да түгел кеүек. Ара-тирә ниҙер мығырҙап, үҙ алдына һөйләнеп, берсә илағаныраҡ та кеүек, үтенеүле, ялбарыулы тауыштар сығара, кемдәндер ғәфү үтенә, берсә ауыр уфтанып ҡуя...
ШӘҮЛӘ
...Тамъян ғаиләлә берҙән-бер малай булып үҫте. Атаһы Ғариф – шәхси фермер, әсәһе Зифа ҙур түгел, әммә ауыл өсөн бөтә кәрәк-яраҡтары булған үҙ магазиндарында һатыусы булды. Ауылда улар иң абруйлы ғаиләләрҙең береһе һаналды. Атай кешенең ҡулы ипле, уңған ине. Ул һәр эште уйлап, урын-еренә еткереп башҡарырға әүәҫ булды. Күрше-күлән генә түгел, хатта бөтә ауыл халҡы уны һәр төрлө өмәгә саҡырҙы, рәхмәттәр уҡып, уға “ҡулыңдан һөйөн” тип кенә торҙо. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Ғариф үҙенә лә ҡарағай буранан өр-яңы йорт һалып инде. Яңы өйҙә улы Тамъянға заманса айырым бүлмә лә ҡаралғайны. Хатта был бүлмәгә Ғариф ауылда иң беренсе булып улына компьютер ҙа алып ултыртты. Шулай етеш тормошта татыу йәшәне был ғаилә, берҙән-бер улдарын һөйөп-иркәләп, наҙлап ҡына үҫтерҙеләр, өрмәгән ергә ултыртманылар. Ваҡ-төйәк йомош артынан йомшаманылар улдарын, йорт-ҡура тирәһендә ҡулына эш тейҙермәнеләр. Малай йыш ҡына үҙ бүлмәһенә “бикләнер” булды. Тамъянға кескәй саҡтан уҡ иғтибар ҙур ине. Ҡунаҡҡа килгән өләсәһе, инәй-олатайҙары, туғандары ла ул тип өлтөрәп кенә торҙо. Ҡыҫҡаһы, малай, һөт өҫтөндәге ҡаймаҡ ише, рәхәт йәшәне, ауыҙ-мороно бал да май булды.
Мәктәп йәшенә еткәс тә Тамъян үҙ тиҫтерҙәренән ҡырҡа айырылып торҙо. Уның өҫ-башы һәр саҡ зауыҡлы яңы кейемдә, таҙа-бөхтә булды, портфелендә кәрәкле уҡыу әсбаптарының һәр төрлөһө лә бар ине. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, иркә, үҙ һүҙле, үсексән малай менән бер кем дә артыҡ дуҫлашырға теләмәне. Ҡыҙҙар оҡшатыуын-оҡшатты уны, тик Тамъяндың ғына ҡыҙҙарға әллә ни иҫе китмәне. Ул мәктәптә үҙ алдына үҫте, бәләкәйерәк кластарҙа уҡыу алдынғыһы булһа ла, бер аҙ үҫә төшөп, урта кластарға еткәс ялҡауланды, ата-әсәһен уңыштар менән һөйөндөрмәне. Тегеләре лә быға әллә ни иғтибар бирмәне, артыҡ бошонманы: һәр егет менән була торған хәл, йәнәһе, күрһәтер әле үҙен улдары.
Шулай ваҡыт үтә торҙо, Тамъян егет ҡорона инде. Күп кенә тиҫтерҙәре 9-сы кластан һуң ҡалаға уҡырға китеүҙәренә ҡарамаҫтан, егет урта мәктәпте үҙ ауылында тамамланы. Бына ул – күптән көткән көн! Оло тормошҡа тәүге аҙымдар, ҡулға урта мәктәпте тамамлау тураһындағы аттестат алыуҙар, киләсәккә яҡты пландар. Сығарылыш кисәһенән һуң, класташтар һөйләшеп, ҡырға сығырға, йола буйынса, таң ҡаршыларға килеште. Ныҡлы әҙерләнеүҙәрҙән һуң, кис етте, көтөү ҡайтырға яҡынлашты, урамда мал ҡаршыларға йүгергән бала-сағаның сыр-сыуы, бисә-сәсә тауыштары ишетелде. Ә был ваҡытта аҙыҡ-түлек, һауыт-һаба, палаткалар, кисәге мәктәп уҡыусылары һәм башҡа кәрәк-яраҡ менән тулы өс машина ауыл осондағы тауҙы менеп, арттарынан туҙан бағанаһы күтәреп, күҙҙән юғалды. Ҡапҡа төбөндә шул яҡҡа борсоулы ҡарашын төбәгән Ғариф: “Шайтан малай, әйтеүен дә әйттем бит инде, ныу тыңлашмай, ҡыуа ғына бит!” – тип сырайын һытып ҡалды. Ниңәлер күңеле урынында түгел уның, йөрәге дарҫлап тулай, әйтерһең дә, ниндәйҙер хәүеф һиҙенә. Тормош иптәше Зифаның: “Ҡуйсы, атаһы, улыбыҙ инде үҫкән бит, егет булған, көйәләнмә, бөтөрөнмә!” – тиеүе генә күңеленә бер аҙ йылылыҡ бирҙе.
Ысынлап та, ялан юлы менән хәрәкәт иткән өс машинаның иң алдағыһында Тамъян ине. Атаһының яңы ғына “Нива-Шевроле”һында ул: “Бына күрегеҙ, абзыйығыҙ машинала нисек елдерә!” – тигәндәй ҡыуалай ғына. Артта ултырған ҡыҙҙарҙың ҡурҡышҡан тауыштары ла, киҫәтеүҙәре лә бер ни түгел уға. Машина йөрөтмәгән кеше түгел бит, атаһы менән булғанда, Ғариф уға йыш ҡына руль тапшыра торған булды. Тик бер тапҡыр ҙа яңғыҙын ғына былай ултыртып сығарып ебәрмәне, шөбһәләнеүе лә шунан ине. Хәйер, Тамъянға атаһына оҙаҡ инәлергә лә тура килмәне: “Бирмәһәң ни, класташтар менән ҡырға ла сыҡмайым, өйҙә лә ятмайым!” – тип үҙһүҙләнде ул. Бөтә изгелек, яҡшылыҡ улына тип өйрәнгән әсәһе лә телгә килеп: “Ярай, атаһы, ғүмерҙә бер генә була торған кистән мәхрүм итмәсе улыбыҙҙы, класташтары менән ял итеп, хушлашып ҡайтһын. Улар бит хәҙер осар ҡоштар кеүек, тыуған йорттарын ҡалдырып, таралырға ғына тора!” – тине. Күнде Ғариф, күнмәй әмәле лә юҡ ине шул.
Һаҡмар буйына килеп еткәс, машиналар туҡтаны, әйберҙәр, кәрәк-яраҡ бушатыла башланы. Егеттәр таған аҫып, усаҡ яғыу, утын әҙерләү менән булышты, ҡыҙҙар табын ҡороп, аш-һыу тип мәж килде. Тик Тамъян ғына был эштәргә ҡыҫылмай, машинаһының алдына менеп, аяҡтарын бөкләп ултырҙы ла талғын ғына гитараһын сиртергә тотондо. Уның был ҡыланышы: “Мин һеҙҙе килтерҙем, минең эш бөттө. Кәрәкһә – алып ҡайтам да, вәссәләм!” – тигән кеүегерәк ине. Хәйер, эшсе ҡулдар етерлек булғанға күрә, уға өндәшеүсе лә булманы.
Төнгө ҡараңғылыҡты бер аҙ таратып, усаҡ балҡыны. Ағас араһында шарт та шорт килеп егеттәр һаман да утын әҙерләй, ҡыҙҙар усаҡ тирәләй йөрөп серләшә, ара-тирә сырҡылдашып көлөшә. Уттан сыҡҡан осҡондар күккә күтәрелеп, елберҙәп әллә ҡайҙарға оса. Күк йөҙө яҡты, аяҙ, әйтерһең дә, йәштәрҙе ҡотлап, йондоҙҙар емелдәшә. Төнгө тынлыҡты ярып, гитараның моңло сыңы һәм “байрам хөрмәтенә” бер аҙ “күтәреп” алған ике-өс егет тауышы ишетелә:
Йондоҙҙар күп, бик күп һа-на-һаң,
Матурҙар күп, бик күп һай-ла-һаң.
Һинең гүзәл-лек-кә күҙ тейер,
Күҙҙәреңә тултырып ҡа-ра-һаң...
Бармаҡтарына күҙ эйәрмәй Тамъяндың. Бәләкәйҙән ваҡытлыса булһа ла, һәр нәмәгә ылығып үҫкән егеттең гитараға булған һөйөүе генә ысынлап ихлас ине. Бер йорт аша күршеһе булған Кәримдең бер кис ҡапҡа алдында эскәмйәлә гитара сиртеп ултырыуын күреү менән Тамъян ҡайтып, әсәһенән гитара таптырҙы. Оҙаҡ көттөрмәйенсә, әсәһе улының был теләген дә бойомға ашырҙы, тауар алырға барғанда, Тамъянға өр-яңы гитара алып ҡайтты. Һәм был хаҡта бер ҙә үкенмәне, сөнки башҡа ҡыҙыҡһыныуҙарына ҡарағанда, быныһы улына нығыраҡ тап килде шикелле. Тамъян гитарала уйнарға ярайһы уҡ тиҙ өйрәнде, хатта яңынан-яңы йырҙарға үҙе аккордтар йыйып уйнай ине.
Күктә атылған йондоҙҙарҙы һанай-һанай йәштәр теләктәр теләй, серҙәре менән уртаҡлаша, хыялдарға бирелә. Дөрләп усаҡ яныуына ҡарамаҫтан, төн үҙенекен итә, һалҡынайтты. Табын тирәләй аралашып ултырған йәштәр уйындар уйнаны, Тамъянға ҡушылып йырҙар йырланы. Хатта бер нисә пар барлыҡҡа килеп, күгәрсендәр ише, бер-береһенә һыйынышып, ҡосаҡлашып ултырыусылар ҙа табылды. Тамъян уңайлы мәлде ҡулынан ысҡындырырға теләмәне, класташтары, ҡыҙҙар-егеттәр: “Шул йырҙы беләһеңме, быныһын уйна әле?” – тип һораған һайын, бер аҙ инәлтә биреп: “Һеҙҙең күңелде күреп күпме ултырам, ә минекен кем күрер?! Йә, Ғаян, һал берәрҙе!” – тип командалап ултыра. Үҙе лә ҡәҙимге булған Ғаяндың өлтөрәп, шарап тулы һауыт һуҙыуы була, Тамъян уны күтәреп, тамаҡ төбөнә оҙата ла, бер аҙ ҡырыная биреп, рәтләп ултыра, ауыҙына тәмәке ҡабып, шуныһын быҫҡыта, ләззәтләнеп һура ла табын өҫтөнә төтөн ҡулсалары ебәрә.
Һаҫыҡ тәмәке еҫенән сирҡанған ҡыҙҙарҙың һораулы ҡараштарына: “Тауышты ҡалынайтырға кәрәк, тоналлек тап килмәй. Гитара һуғыу көнбағыш сиртеү түгел шул ул!” – тип бер аҙ шапырынып яуаплай ҙа, төпсөгөн усаҡ яғына сиртеп, ашыҡмай ғына иптәштәре һораған йырҙы һуҙа. Шул уҡ ваҡытта үҙе ҡаршыһында ултырған Зөһрәне ҡаш аҫтынан ғына күҙәтә. Ул да гитарасы егеткә бер-ике рәт күҙ һирпеп алды, хатта бер тапҡыр ҡараштары ла осрашты. Тик Тамъян быны башҡаларға һиҙҙермәҫкә тырышып, Зөһрәнән тиҙерәк күҙҙәрен алды. Һуңғы йылдарҙа оҡшай ине был ҡыҙ Тамъянға. Тап өлкән кластарҙа Тамъян үҙенең Зөһрәгә ҡарата битараф түгеллеген һиҙенде. Бәләкәй саҡтарҙа әллә ни иҫе китмәһә лә, үҫә төшкәс, күҙгә күренеп һылыуланды Зөһрә. Зифа буй-һыны – һыу буйындағы тал-тирәкте, нәҙекәй биле егәрле бал ҡортон хәтерләтте. Ә биленә төшөп торған оҙон ҡара сәстәре, ҡыйғас ҡара ҡаштары, бөрлөгәндәй күҙҙәре, бешкән сейәләй тулышып торған ирендәре, кәүҙәһенә ярашлы, бер аҙ ҡалҡа биреп торған түштәре... Тамъян күҙҙәрен йомдо ла гитараһын тағы ла көслөрәк, дәртлерәк һуға башланы.
Татлы хыялдарға бирелеп киткеләне, килгәндән бирле Ғаян ҡойған һауыттарҙы бер-бер артлы түңкәреү ҙә үҙенекен итте: башы еңелсә әйләнә, тәне йомшарып, еңеләйеп киткән кеүек, быуындары ла ойой... Шулай ултырған еренән Тамъян артына йығылып йоҡлап киткәнен һиҙмәй ҙә ҡалды. Табындағылар уның бөгөнгө ҡыланышын бөтөнләй көтмәгәйне, барыһы ла аптырашты: шым ғына йөрөгән, кеше менән артыҡ аралашмаған, иркә Тамъян бөгөн килеп барыһын да уҙҙырып ултырасы, бына һиңә мә! Быға тиклем уның насар ҡылыҡтарҙан азат булыуында класташтарҙың шиге булмағайны, ләкин улар егеттең йоҡоһон бүлергә баҙнат итмәне, түшенән гитараһын ғына алып ситкә ҡуйҙылар ҙа үҙ алдарына ултырыуын белделәр. Сихри төн, усаҡ, йондоҙҙар, яҡты хыялдар – барыһы ла әүәлгесә, тик Тамъян ғына был түңәрәктән ситтә...
Аҙмы-күпме ваҡыт үткәндер, тамағы кибеп, Тамъян ятҡан еренән ғырылдап килеп торҙо. Табын тирәһендә халыҡ һирәгәйгән, күптәр парланышып ситкәрәк шылған. Машиналар эргәһендә үҙе кеүек “ауған” бер нисә егетте шәйләне ул. Ә иң сәменә тейгәне ҡаршыһында Зөһрәнең ултырыуы ине. Урынынан ҡымшанмаған да тиерһең, һаман да шунда ултыра.
Өҫтәүенә эргәһенә уҡыу алдынғыһы, миҙалсы Йәмил ултырған да шым ғына Тамъяндың гитараһын сиртә. Егеттең быға тиклем бер ҡасан да уның гитарала уйнағанын ишеткәне лә, күргәне лә булманы. Ул ғына ла түгел, уйлап та бирмәне. Ә ул апаруҡ ҡына килештереп сиртә, хатта Тамъяндан бер ҙә генә кәм түгел. Ярай, быныһы “черт с ним”, Зөһрәнең күҙен дә алмай Йәмилгә текләүе, ара-тирә йылмайып ебәреүе оторо ярһытты Тамъянды. Хатта уларҙың араһы яҡынайғандан-яҡыная кеүек, Зөһрә Йәмилгә ҡарай шыла биреп ултыра төҫлө тойолдо уға. Ул үҙенең барлығын онотҡан йәштәргә: “Мин торҙом, ҡайҙа таралыштығыҙ?” – тигәндәй, тамаҡ ҡырҙы, тәмәкеһен тоҡандырҙы ла Йәмил менән Зөһрәгә яҡынланы. Улар ҙа быны күрмәне түгел, күрҙе, тик Йәмил уйнауынан туҡтаманы. Тамъян был икәү эргәһенә килеп сүгәләне, тартып бөткән төпсөгөн сиртеп осорҙо ла һүҙ башланы:
– Йә, алтын малай, мыҫҡыл итеп ултырмасы минең ҡоралды. Нимәнелер алыр алдынан башта хужаһынан һорарға кәрәк, тип өйрәтмәнеләрме әллә һине, вундеркинд? – тип тә өҫтәне. Уның был ҡылығын аңламаған Йәмил:
– Ни бит, Тамъян, үҙең йоҡлап киттең дә, бер аҙ уйнап ҡарарға тип алып ҡына торғайным. Үпкәләрһең тип уйламаным, – тине.
– Һаулығың ҡаҡшар, бәлки, бер нисә тешеңдән дә ҡолаҡ ҡағырһың тип тә уйламаныңмы? – Тамъян үҙе лә һиҙмәҫтән ҡыҙҙы. Быны күргән Зөһрә лә һүҙгә ҡушылды:
– Ҡуйсы, Тамъян, улайтма, һинең гитараң икәнен барыһы ла белә, ватмаған-емермәгән бит уны Йәмил, уйнар ҙа кире бирер.
– Ир-ат һөйләшкәндә ҡатын-ҡыҙ ҡушылмай ине элек, һин дә ауыҙыңды асмайыраҡ тор! – көтмәгәндә Тамъян Зөһрәгә лә ҡаты бәрелде.
– Ә һин ҡыҙ кешегә тауыш күтәрмә, Тамъян. – Йәмил, гитараны хужаһына һоноп, Зөһрәне яҡлашырға итте.
– Хәҙер һин мине өйрәтә булаһыңмы, ботан? Миндә эшең булмаһын, нимә теләйем – шуны эшләйем. Кәрәк икән, “галстук” итеп тә кейҙерермен, гитара бар ни ҙә юҡ ни! – Ул үҙенә һонолған музыка ҡоралын ситкә һуғып осорҙо. Тамъяндың башында хәҙер бер генә уй. Зөһрәнең алдында Йәмилдең тетмәһен тетеп, уҡытып, кемдең кемлеген күрһәтергә. Был арала табын тирәһендәге тауышты ишетеп, башҡалар ҙа йыйыла башлағайны.
– Ҡуй, Тамъян, класташ, юҡҡа ҡаңғырмасы! Йә, үҙең берәрҙе моңло итеп йырлап ебәр әле. – Ҡыҙҙар уның ыңғайына килеп тә, алдаштырып та ҡараны. Тик бушҡа ғына. Тамъянды былайтып ҡына тынысландырырлыҡ түгел ине. Ул үҙен тотоп торған егеттәр аша ҡысҡыра, Зөһрәнең генә түгел, эргәлә ҡыҙҙар барлығын да онотоп, теләһә ниндәй һүҙҙәр һөйләп, һаман Йәмилгә ынтыла, уның алҡымынан алмаҡсы итә. Был күренешкә бөтөнләй хәтере ҡалған Зөһрә шым ғына Йәмилде ҡултыҡланы ла алыҫҡараҡ, һыу буйына әйҙәне. Улар артынан йүгерергә тырышҡан Тамъянды егеттәр ебәрмәне, ярһыған гитарист уларға ташланып, уңлы-һуллы тондора башланы. Ҡыҙҙар сырҡылдап ситкә ҡасышты. Шул мәл егеттәр күмәкләп доңҡ итеп ергә ауҙы. Аяуһыҙ алыш бара ине. Ерҙәгеләр, ҙур бер йомғаҡты хәтерләтеп, көрмәкләшә-яғалаша бирҙе, тас-тос йоҙроҡ тауыштары ишетелде лә нисек тиҙ башлағандар, шулай тиҙ генә туҡтанылар ҙа. Күҙ асып йомған арала булды барыһы ла. Аҫта ятҡан Тамъяндың танауы емерелгәс, ярһыуы бер аҙ баҫыла төштө, тик егеттәргә һаман янауынан туҡтаманы. Класташтары, булдымы инде тигәндәй, уға ҡарап торҙолар ҙа ебәрҙеләр. Байрам кәйефе ҡасты. Әммә егеттәр тиҙерәк хатаны төҙәтер өсөн табынға, ҡыҙҙар яғына ҡарай атланы. Тамъян уларға эйәрмәне. Тәмәкеһен тоҡандырҙы ла йыуынырға, өҫ-башын рәткә килтерергә тип йылғаға табан ыңғайланы. Яр башында ултырған Йәмил менән Зөһрә уны күргәс, бер аҙ ҡаушай төштө. Ни тиергә лә белмәй торған ерҙән Йәмил:
– Тамъян, ғәфү ит, былай булырын күҙ алдына ла килтермәгәйнек бит, – тип һүҙ башланы.
Тик Тамъян уға ҡул ғына һелтәне, йәнәһе, кәрәкмәй һинең ғәфү үтенеүең:
– Һеҙ берегеҙ ҙә ни булырын күҙ алдына килтермәйһегеҙ! – Уның тауышы һаман да янаулы ине.
Быны һиҙгән Йәмил өндәшмәне, Зөһрә лә ипләп кенә, “өндәшмә” тигәнде белгертеп, уның беләген ҡыҫты. Ҡул-битен йыуғас, Тамъян машиналар яғына ҡарай атланы. Эстән ул ҡара яна ине. Беренсенән, оҡшатҡан ҡыҙы Зөһрә теге ботан менән, шунан ышан инде хәҙер ҡыҙҙарға! Ошо мәл Тамъяндың күңелендә донъялағы барлыҡ гүзәл заттарға ҡарата асыу ҡатыш нәфрәт тойғоһо уянған кеүек булды. Икенсенән, кемдең кемлеген күрһәтә алмауы эсен тырнай. Бөтә класташ ҡыҙҙарың алдында туҡмалып-тапалып аҫта ятсы әле, өҫтәүенә танауыңдан борҡоп ҡан аҡһын! Нисауа, күрһәтер әле һеҙгә Тамъян үҙенең кемлеген, көнөгөҙ төшөр әле, килерһегеҙ.
Ошондай уйҙар менән ул атаһының “Нива-Шевроле”һына менеп ултырҙы. Шуны ғына көткәндәй, башында ҡапыл ғына бер зәһәр уй тыуҙы. Килтергән әйберҙәр, класташтар ике машинаға һыймай, әйҙә, хитланһындар ҡайта алмай. Йәйәү атларға алыҫ, ауылдан 20 саҡрым самаһы киттеләр. Шунан беленер ҙә Тамъяндың ҡәҙере, тик һуң булыр, терһәк яҡын да, тешләп булмай шул. Яңы планынан бик ҡәнәғәт ул, йылмайып, көҙгөгә ҡараны ла тимер атын ҡабыҙып, газға баҫты.
Артынан сыҡҡан бер-ике класташын шәйләмәне лә, уларҙың: “Ҡайҙа киттең, Тамъян? Әйҙә, беҙҙең эргәгә ултыр, һөйләшербеҙ-аңлашырбыҙ!” – тигәнен ишетмәне лә. Таң атыуға күп ҡалмағайны. Тамъяндың тамағы кибә, башы сатнап ауырта. Етмәһә, танауы ла картуф шикелле күбеп-ҡабарып киткән. Ул салон эсен байҡаны. Әмәлгә ҡалғандай, артҡы ултырғыста бер нисә һауыт һыра ятып ҡалған икән. Тап киноларҙа күргәнсә, һыңар ҡулы менән рулде тотоп, икенсеһе менән артҡа үрелеп, туҡтамай ғына бер һауытты алды ла асып һыра һемерә башланы. Уға ошолай барыу оҡшай ине. Атаһының машинаһы ла шәп шул, елдәй елә генә!
Күпме барғандыр шулай, Тамъян самалай алмай, әммә ҡайһы йүнәлештә барыуын тоҫмалларға тырышҡанда һуң ине инде. Һыра һемереп, үҙ уйҙарына алданып барып юлдан ситкәрәк тайпылғанын абайламағайны ул. Ҡәҙимге тиҙлек менән елгән машина уң яҡ ситкә сығып, юл буйынан аҡҡан ҙур булмаған йылғаның йырынына осто. Был ваҡытта Тамъян бер ни уйларға ла, ҡысҡырырға ла, хатта ыһ та итергә өлгөрмәне. Ҡаты ғына итеп рулгә башы бәрелеү менән иҫен юғалтты...
Аңына килгәндә ул өйөндә ине инде. Эргәһендә баштарын һәлендереп, ғәйепле төҫ менән ата-әсәһе ултыра. Тамъян уларға ҡарамай, улар иһә, үҙ сиратында, улдарынан күҙҙәрен алмай. Был ҡараштарҙан уға эҫеле-һыуыҡлы булып китте, етмәһә, башы түҙеп торғоһоҙ итеп ауырта, хатта икегә ярылып килгән кеүек. Өҫтәүенә, ата-әсәһе һораша башлаһа, ни тип яуап бирер Тамъян? Ул бит бер ни хәтерләмәй. Хәтерләгәне лә урынлы-урынһыҙ, осһоҙ-ҡырыйһыҙ. Улының уйҙарын уҡыған шикелле, әсәһе:
– Борсолма, һине Йәмил машинаһы менән килтерҙе, эргәһендә Зөһрә лә бар ине, – тине. – Врач килеп ҡараны, иҫән-һау ҡалыуыңа аптырай, һынған-сатнаған ерең юҡ, башың ғына ныҡ һуғылған, мейең һелкенмәгән, – тип теҙҙе...
Үткән эштән төш яҡшы, ти халыҡ. Тамъян да ул көндө тиҙерәк оноторға тырышты. Тик ихатала ултырған ватыҡ “Шевроле” һәм эргәһендә йыш ҡына шул металл ҡалдығына текләп торған атаһы ара-тирә егеттең хәтерен яңырта ине.
Мәктәпте тамамлаған йәштәрҙең күбеһе уҡыуын дауам итеү маҡсаты менән ҡалаға китте, һәр төрлө уҡыу йорттарына һынау тотто. Тик Тамъян ғына был хаҡта уйланырға ашыҡманы, сөнки уның киләсәген был юлы ла ата-әсәһе “ҡайғырта” ине. Әсәһе ныҡышып йөрөп, теләнселәп тигәндәй, район үҙәгенән улына нефть техник университетына маҡсатлы йүнәлтмә алып ҡайтты. Был әлеге уҡыу йортона бөтә райондан берҙән-бер генә йүнәлтмә ине, һәм ул “бәхетле” хужаһын тапты. “Бирәм тигән ҡолона сығарып ҡуйыр юлына”, – тип халыҡ белмәй әйтмәгән икән. Йә, Хоҙай, бер килһә, килә икән дә ул уңыш!
Ҡалаға, документтар тапшырырға барыр алдынан, Тамъян барасаҡ уҡыу йортонда атаһының хеҙмәттәше Валераның эшләүе асыҡланды. Был факт иһә, үҙ сиратында, Ғарифты ныҡ һөйөндөрҙө һәм улын уңышлы ғына уҡырға индереп ебәреүенә тағы ла ышаныс өҫтәне. Башланған эш – бөткән эш. Шулай итеп, Ғариф байтаҡ күстәнәстәр тейәп, ҡалаға туп-тура хеҙмәттәше йортона барып төштө, күрешергә, йәнәһе.
Күрештеләр, һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәне хәрби юлдаштарҙың, һүҙ ыңғайында Ғариф улы хаҡында ла иҫкә төшөрөп алды. Һәм, ниһайәт, ике көн ҡунаҡ булғандан һуң, ул ҡыуана-ҡыуана ҡайтырға сыҡты. Бик ҡәнәғәт ине Ғариф, үҙ-үҙенән түгел, әлбиттә, ә хәрби дуҫының һүҙҙәренән. Ҡәнәғәт булмау мөмкин дә түгел шул! “Не беспокойся, Гарифьян, поступит твой сынок, сам лично займусь”, – тине бит. Өҫтәүенә: “Мое слово – тут на вес золота!” – тип тә ебәрҙе. “Былай булғас булды, был һорау ҙа хәл ителде!” – тип һөйөндө Ғариф. Шулай артыҡ көсәнмәйенсә, тир түкмәй, мәсьәлә сисмәй генә “уҡырға инеп”, студент булып та китте Тамъян.
Ҡалаға килгәс, Тамъян байтаҡ ҡына үҙаллы тормошҡа өйрәнә алмай яфаланды. Студент тормошо уның өсөн ят һәм сит ине, ә теүәл фәндәр уға бөтөнләй ҡара урман булып тойолдо. Бешеренеп ашай белмәгәс, Тамъянға кафе, ашханала туҡланырға тура килде. Аҡсаһы һәр саҡ етәрлек булды, ата-әсәһе район үҙәгенә сыҡҡан һайын карточкаға мул ғына итеп “тамыҙып” китә ине.
Ул, башҡа егеттәрҙән айырмалы, бер ваҡытта ла: “Аҡсам бөтөп килә бит әле, “шабашка”ға сығырға кәрәк!” – тигән уйҙар менән янманы. Тәүге өс айын дөйөм ятаҡта йәшәп тә, һаман өйрәнә алмаған Тамъян, ундағы шау-шыуға, тейешле шарттар булмауға һылтанып, ата-әсәһенә фатирҙа йәшәргә теләүен белгертте. Ғариф менән Зифа быға ҡаршы түгел ине, тик улдары ғына тырышып уҡыһын, йөҙҙәренә ҡыҙыллыҡ килтермәһен һәм кеше араһында үҙен кәм тоймаһын, ә улар бының өсөн барыһын да эшләйәсәк!
Фатирҙа йәшәй башлау ҙа Тамъяндың тормошона артыҡ үҙгәрештәр килтермәне, уҡыуы ла ыраманы. Өҫтәүенә эргәһендә дөйөм ятаҡтағы ише егәрле, иртә менән тороп сәй ҡайнатыусы, дәрескә тип уятыусы бүлмәләш егеттәре лә юҡ ине.
Тәү ҡарамаҡҡа ябай ғына күренгән ваҡлыҡтар Тамъяндың киләсәк булмышын төҙөнө. Ул көндән-көн тиерлек дәрестәргә һирәгерәк йөрөй башланы, хатта кәйефенә ҡарап, бөтөнләй бармаҫ та булды. Ҡайҙандыр уның фатирҙа тороуын белеп ҡалған ике-өс курсташ егеттәре лә Тамъяндың “хәлен белергә”, ҡунаҡҡа йышлай башланылар.
Был егеттәр ҙә ябайҙарҙан түгел ине. Береһе – Октябрьский ҡалаһынан, түрә малайы, икенсеһенең атаһы – баш ҡалала сауҙа-сервис комплексы хужаһы. Ә өсөнсөләре инде бөтөнләй бер сиккә лә һыя торғандарҙан түгел! Атай-әсәйһеҙ үҫеүенә ҡарамаҫтан, бәләкәйҙән үк балалар колонияһына эләгеп, үҙенсә “тормоштоң әсе-сөсөһөн татыған” егет ине.
Яңы дуҫтарының үҙе кеүек бошмаҫ, “бай”, ҡурҡыу белмәҫ һәм күңелсәк булыуҙары Тамъянға оҡшаны. Башҡа студенттар дәрестә ултырғанда, мәсьәлә сискәндә, был дүрт егет күңел аса, ресторан-казиноларға йөрөп, бильярд “тәгәрәтеп”, кәрт “һуғып”, һыра һемереп көн үткәрер булды. Ә кистәрен Тамъяндың фатирына йыйылышып “курортҡа” барыр булдылар.
Дуҫтарҙың “бәйләнеш ептәре” ныҡ ине, иҫерткес үләндәр табыу улар өсөн бер ни тормай! Тик түлә генә, хәҙер үк өйөңә килтереп ҡалдырырҙар. Тора-бара бындай мәжлестәргә тағы ла бер “йәм” өҫтәлде, егеттәр “курорт”ҡа үҙҙәре менән бергә “төнгө күбәләктәрҙе” лә йөрөтөр булды.
Дуҫтар үҙ тормошон, курсташтарынан айырмалы, шулай сағыу, мажараларға бай һәм күңелле итеп ҡорорға теләне. Һәм, әйткәндәй, уларҙың был тырышыуҙары бер ҙә насар килеп сыҡмай ине...
Шулай көн артынан көн, ай артынан ай үтә бирҙе, беренсе курс аҙағына ла яҡынлашты. Тамъяндың уҡыуында алға китештәр күҙәтелмәне. Ярай әле, шул “дядь Валера”һы бар – уҡыуын бер аҙ йүнләп, рәткә килтереүсе. Зачет-имтихандар буйынса килеп тыуған һәр бер мәсьәлә менән тиерлек Тамъян уға мөрәжәғәт итер, телефонын алып, һәр һорауҙы “дядь Валера”ға йүнәлтергә әүәҫләнде.
Ул булмаһа, хәлдәр бөтөнләй мөшкөлләнер ине. Ауылға ҡайтып килгәс, атай-әсәйе ебәргән күстәнәстәрҙе алып барып биреп, сәләмдәр еткереп, бер аҙ һөйләшеп ултырғайны уның менән Тамъян. Тик дуҫтарының тәүге шылтыратыуы менән, ул хушлаша һалып, тиҙерәк сығып тайыу яғын ҡараны. Дядь Валераның уның менән етди һөйләшергә теләүе, кафедрала эш урыны һәм башҡа яҡшы тәҡдимдәре булыуы тураһында Тамъян уйлап та бирмәне...
Көндәрҙең береһендә Тамъянға уҡыған еренән шылтыраттылар һәм декан урынбаҫары саҡыртыуын әйттеләр. Сәбәбен егет һорашып та торманы, уҡыуы буйынса һорауҙар күп, ғәҙәттәгесә, бер аҙ шелтәләп алырғалыр ниәте, тип уйланы. Саҡырған ергә бармау – гонаһ, ти бит халыҡ, ашыҡ-бошоҡ йыйынды ла Тамъян уҡыу йортона китте.
Саҡырылған кабинетҡа барып ингәс, декан урынбаҫары урынында “дядь Валера”һын күреп, Тамъян саҡ ултыра төшмәне. Уның йөҙө ҡараңғы, сырайы һытыҡ ине. Ишектән килеп ингән егетте ашыҡмай ғына ҡарашы менән баштан-аяҡ йөрөтөп сыҡты ла: “Тамъян, уҡыуҙан бер нисә көнгә бушатам, ауылыңа ҡайтып кил, атайың ҡаты сирләй икән...” – тине. Был һүҙҙәрҙән һуң Тамъяндың башы әйләнеп, ҡолаҡтары шаулап, күҙ алдары ҡараңғыланып китте. Аяҡтарын һөйрәп, стенаға тотона-тотона саҡ килеп сыҡты ул тышҡа. Сыҡты ла, тәмәкеһен быҫҡытып, автовокзал яғына юлланыр өсөн туҡталышҡа ыңғайланы...
Вокзалға килеп еткәндә, Тамъяндың район үҙәгенә һуңғы автобус әле генә ҡуҙғалғайны. Сираттағы автобус уның районы аша үтә, тик ул сәғәт ярымдан ғына юллана. Оҙаҡ көтөргә теләге юҡ ине Тамъяндың, шуға күрә ул таксистар эргәһенә барып һөйләште лә өлкән йәштәрҙәге ир күрһәткән аҡ “Калина”ға инеп ултырҙы...
Юл буйы йоҡлап килгән Тамъян нисек ҡайтып етеүен дә, биш сәғәт ваҡыт үтеп, кис етеүен дә абайламаны. Өйҙәренә етәрәк, ҡапҡа төбөндәге машиналарҙы, йыйылған халыҡты күреп, йөрәге дөпөлдәп тибергә тотондо. Таксисҡа аҡсаһын түләгәс, рәхмәтен әйтергә лә онотоп, ул өйҙәренә ҡарай “осто”. Өйгә килеп ингәс тә, әсәһенең шешенеп бөткән күҙҙәрен, ҡараштарын аяҡ аҫтына төбәп, бер тирәгәрәк йыйылып ултырған туғандарын, инәй-олатайҙарын күреп, саҡ ҡына һуңлағанын аңланы Тамъян: атаһы Ғариф киткәйне инде. Дөрөҫөрәге, ул ҡатыны Зифа менән улы Тамъянды ҡалдырып киткәйне... Мәңгегә, баҡыйлыҡҡа...
Ғарифты һуңғы юлға оҙатырға тотош ауыл халҡы йыйылды. Күп кеше өсөн уның шулай ҡапыл китеүе көтөлмәгән хәл һәм шикле күренде. Берәүҙәр уны йөрәк өйәнәге борсоған тип фараз итте, икенселәр мейеһендә яман шеш булған, һәр саҡ башы ауырта ине, тип күрәҙәләне. Нисек кенә булмаһын, хәҙер улар араһында оҫта ҡуллы, тыныс, һәр эшкә ипле һәм ихлас Ғариф юҡ инде. Изге эштәрен, яҡты иҫтәлектәрен генә ҡалдырып китте ул. Йәне йәннәттә булһын, тип теләне йыйылыусылар... Атаһы артынан әсәһе лә оҙаҡ торманы: был бер-береһен яратҡан кешеләргә хас ғәмәл, тиҙәр бит.
…Көҙ. Киске ҡараңғылыҡта тик ауыл йорттарының тәҙрәләрендәге уттар ғына бер аҙ яҡтылыҡ нуры һибә. Тынлыҡты боҙоп, тышта ыжғыр ел уйнай. Ара-тирә ауыл эттәре абалап өрә. Күк йөҙөн ҡара болоттар ҡаплаған, көндәр боҙолорға, бөгөн иртән ҡарлы-ямғыр яуырға тора. Ер йөҙөндә көҙ, үҙенең сираттағы хакимлығын урынлаштырып, үҙ ҡанундарын тәҡдим итмәксе.
Һил ҡараңғылыҡта бер шәүлә күренә. Урам осонан нөктә булып ҡына күренгән был шәүлә яҡынайған һайын оҙонайып, кеше һынын хәтерләтә. Аҙымдары ауыр, яй. Ерҙәге япраҡтарҙың ҡыштырлауына, аяғындағы кәлүштең ҡопторлауына, уңлы-һуллы сайҡалып килеүенә ҡарағанда, ул бик айыҡтан да түгел кеүек. Ара-тирә ниҙер мығырлап, үҙ алдына һөйләнеп, берсә илағаныраҡ та кеүек, үтенеүле, ялбарыулы тауыштар сығара, кемдәндер ғәфү үтенә, берсә ауыр уфтанып та ҡуя... Был әллә шәүлә, әллә Тамъян ине.
Сығанаҡ: "Башҡортостан" гәзите.
